De leugen regeert

Wat hebben de verkiezing van Trump, het referendum over het Oekraïneverdrag en Brexit met elkaar gemeen? Alle drie zijn kenmerkend voor de wereldwijde politieke aardverschuiving die wordt gevoed door nationalisme en xenofobie. Miljoenen mensen hebben het establishment de rug toegekeerd en over de hele wereld kloppen de rechts-populisten nadrukkelijk op de poorten van de macht, of zijn ze zelfs al binnen. Wilders in Nederland, Le Pen in Frankrijk, Trump in de Verenigde Staten, en praktisch alle regeringen in Midden- en Oost-Europa. En dan is er nog Duterte, de huidige president van de Filipijnen, die beweert eigenhandig drugscriminelen te hebben omgelegd, zichzelf heeft vergeleken met Hitler en tijdens een campagnebijeenkomst een walgelijke grap maakte over een groepsverkrachting. Alhoewel het moeilijk is om hem exact te duiden op het politieke spectrum, slaat zijn retoriek naadloos aan bij dat van de andere populistische kwakzalvers. Er is een compleet nieuw politiek discours ontstaan waarin het absurde normaal wordt.

In een tijdperk waarin een zorgwekkend groot gedeelte van de Nederlandse volwassenen haar nieuws via sociale media vergaart, is nepnieuws voor sommigen haast niet meer van echt te onderscheiden. Er is tegenwoordig een industrie voor het fabriceren van sensatieverhalen om zo veel mogelijk ‘clicks’ binnen te slepen. Zolang deze gefingeerde berichten niet ten doel hebben de opinie van de lezer te beïnvloeden is het vrij onschuldig, maar wat we de afgelopen periode hebben kunnen aanschouwen is dat het stemgedrag van mensen weldegelijk gestuurd kan worden.

Momenteel werken zoekmachines, sociale platformen en erkende en legitieme nieuwsdistributeurs actief samen om nepnieuws zo snel mogelijk als zodanig te bestempelen. Het probleem is echter dat het verspreiden van onwaarheden ondanks ontkrachting effectief blijft. Vergelijk het met een middelbare school waar een leraar wordt beschuldigd van handtastelijkheden of het op een seksuele manier bekijken van leerlingen. Ook al zijn deze aantijgingen onjuist, de link is toch gelegd en zal, al dan niet bewust of onbewust, de beeldvorming rondom deze docent blijvend beïnvloeden.

Schrikbarend is dat niet alleen kleine internetbedrijfjes zich bezigen met het verspreiden van verzonnen verhalen, maar dat ook landelijke politici van deze verwerpelijke activiteit gebruik maken. Het is tegenwoordig een belangrijke campagnestrategie van deze populistische demagogen om doelbewust de perceptie van ontvankelijke kiezers te beïnvloeden. Zo twitterde Wilders afgelopen week een gefotoshopte afbeelding van D66-lijsttrekker Pechtold die zogenaamd tussen de Hamas aanhangers stond te demonstreren, heeft Trump tijdens zijn hele presidentiële campagne alles bij elkaar gelogen om vervolgens kritische media als nepnieuws te kwalificeren en waren ook de mensen die voor Brexit en tegen het Oekraïneverdrag stemden vaak onjuist geïnformeerd. Het is kenmerkend voor de verloedering van de politieke normen en waarden dat laster voor deze zelfverklaarde volksvertegenwoordigers tot een geaccepteerd campagnemiddel is verworden. Verdraaide citaten, halve waarheden en zelfs regelrechte leugens worden naar hartenlust voor electoraal gewin ingezet.

Wat deze ontwikkeling nog zorgwekkender maakt is dat de aanhangers van deze politici vaak in een ideologische cocon leven, waarin alle berichten die hun denkbeelden bevestigen klakkeloos als waarheid worden aangenomen en het nieuws dat in strijdt is met hun mening als onjuist wordt bestempeld. Men hoort enkel nog wat men wil horen en lijdt aan een vorm van tunnelvisie, waardoor het praktisch onmogelijk is deze mensen nog op andere gedachten te brengen.

Er wordt vanuit verschillende hoeken hardop nagedacht over hoe we deze ontwikkeling kunnen tegenhouden, maar een adequate oplossing is zo één-twee-drie nog niet voorhanden. Censuur mag in ieder geval nooit een oplossing zijn, maar er moet uiteraard wel zeer kritisch worden gekeken naar de bron van een nieuwsbericht. Het is een taak voor ons allemaal om met een sceptische blik het nieuws tot ons te nemen, maar te allen tijde te waken voor cynisme, want zodra de media en de regering als onbetrouwbaar worden beschouwd, ligt democratische disparticipatie en in het uiterste geval zelfs anarchie op de loer. Als men, conservatief, liberaal of socialistisch, serieuze argumenten niet meer kan onderscheiden van propaganda is dat een serieuze bedreiging voor onze democratie.

Maar toch, ondanks al deze beangstigende ontwikkelingen, houd ik hoop en vertrouwen in onze samenleving. Dat uiteindelijk de media en de gevestigde orde het publieke vertrouwen terugwinnen en dat we gezamenlijk deze onruststokers de rug toekeren.

Vandaag regeert de leugen wellicht, maar ik ben er van overtuigd dat morgen de waarheid overwint.

Door: David den Besten